Up in Smoke

Ο Πωλ Ματίκ έγραψε μια σειρά άρθρων για την τρέχουσα κρίση στην αμερικάνικη Brooklyn Rail. Πρόκειται για αρκετά καλά εισαγωγικά κείμενα, τα οποία εύχομαι να συμβάλλουν σε μια συζήτηση για το τι σημαίνει κρίση και τους τρόπους με τους οποίους πρέπει να οργανωθούμε και να απαντήσουμε. Επειδή δεν έχω καιρό, αυτό που παρουσιάζω είναι μια εκτεταμένη ΠΕΡΙΛΗΨΗ του κειμένου και όχι μια ακριβής μετάφραση. Για οποιαδήποτε παράθεση του κειμένου λοιπόν καλό είναι να ανατρέξετε στο πρωτότυπο ΕΔΩ. Θα ακολουθήσουν εν καιρω και τα υπόλοιπα μέρη.

Ο Alan S. Blinder, πρώην διευθυντής της Federal Reserve Bank, έθεσε το ζήτημα στην πραγματική του βάση όταν είπε ότι τελικά ξεχνάμε ότι η αρχή του κακού ήταν η πτώση των τιμών της κατοικίας. Όλοι, από μικρούς ιδιοκτήτες μέχρι χρηματιστές της Γουόλ Στριτ, φρονούσαν ότι οι τιμές των σπιτιών θα ανέβαιναν αέναα. Όταν όμως άρχισαν να πέφτουν, όλα τα ιδρύματα που είχαν αγοράσει υποθήκες και δανείστηκαν με βάση αυτές, βρέθηκαν ξαφνικά να μη μπορούν να πληρώσουν αλλά ούτε να δανείσουν χρήμα. Προσπάθησαν τότε να βρουν χρήματα πουλώντας κάποια ακίνητα, αλλά αυτό έριξε τις τιμές χαμηλότερα. Οι επενδυτές πανικοβλήθηκαν. Γρήγορα αποδείχθηκε ότι  η οικονομία είναι πράγματι παγκοσμιοποιημένη: η Αμερικάνικη κατάρρευση μεταδόθηκε γρήγορα ανα τον κόσμο, βαθαίνοντας την Γιαπωνέζικη κρίση, κατακρημνίζοντας τη Ρώσικη χρηματαγορά και απειλώντας την Κινέζικη ανάπτυξη και τις Γερμανικές τράπεζες. Το ένα αποτέλεσμα ήταν η πίεση που ανάγκασε την αμερικάνικη κυβέρνηση να σώσει τον ασφαλιστικό κολοσσό AIG (85 δις δολάρια), το άλλο ήταν η άφιξη ξένων τραπεζών στις ΗΠΑ, έτοιμες να πάρουν τα πακέτα της κυβέρνησης.

Ενώ πρωτύτερα η ιδεολογία έλεγε ότι πρέπει η αγορά να αφεθεί ελεύθερη να δουλέψει σύμφωνα με τη φύση της και να παράγει θαύματα, τώρα όλοι αποφάσισαν ότι είναι απαραίτητο να ρυθμιστεί ούτως ώστε να αντισταθμιστεί η προσωπική απληστία και να διατηρηθεί η «φυσική» τάση για ανάπτυξη. Αυτό που δε λέγεται είναι ότι ακριβώς η έλλειψη περιορισμών δημιούργησε όλον αυτόν τον πλούτο της τελευταίας δεκαετίας, καθώς και την κατάρρευση των δυο τελευταίων χρόνων.

Η τριάδα Carter, Reagan, και Clinton ήρε τους αυστηρούς ελέγχους που επέβαλλε στο χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο το Νιού Ντήλ. Αυτό ονομάστηκε απορρύθμιση (deregulation) και άρχισε στα τέλη της δεκαετίας του 70. Αυτό σήμανε μια μετακίνηση της τραπεζικής δραστηριότητας από τη διαχείριση καταθέσεων στα κέρδη από την πώληση χρηματοπιστωτικών επενδύσεων. Σε συνδυασμό με αλλαγές στη φορολογική πολιτική, σήμαινε εκπληκτική ανάπτυξη της χρηματοπιστωτικής δραστηριότητας. Το 2007, ο χρηματοπιστωτικός τομέας έσπασε κάθε ρεκόρ κερδίζοντας 28,3% των συνολικών επιχειρηματικών κερδών. Η αύξηση αυτή έδωσε την ψευδαίσθηση της «παγκοσμιοποίησης» και της Αμερικάνικης ευημερίας. Ένας επικίνδυνος πλούτος, που χαρακτηρίζονταν από κραχ των αγορών και κρίσεις.

Τη δεκαετία του 80 ξεκίνησε ένα κύμα συγχωνεύσεων και εξαγορών, η πλειοψηφία των οποίων χρηματοδοτήθηκε με δάνεια. Όμως οι μέρες της απληστίας τέλειωσαν προς το τέλος της δεκαετίας με την κατάρρευση των δανειστικών και καταθετικών τραπεζών. Οι τράπεζες αυτές, κάνοντας χρήση της νεοαποκτηθείσας ελευθερίας να επενδύσουν σε ακίνητα, είχαν χασούρα γύρω στα 160,1 δις δολάρια, τα οποία η τότε κυβέρνηση των ΗΠΑ αντιστάθμισε με ένα «δώρο» 124,6 δις. Η φούσκα των dot-com εταιρειών της δεκαετίας του 90 οδήγησε σε 30% πτώση των μετοχών το 2000 και σε γενικότερη κατάρρευση των επενδύσεων.

Ως απάντηση, η Ομοσπονδιακή Τράπεζα έριξε τα επιτόκια από το 2001 ως το 2003 από τα 6,5% στο 1%. Αυτό οδήγησε σε μια τρομερή αύξηση του προσωπικού και του εταιρικού χρέους. Τα ενυπόθηκα δάνεια απογειώθηκαν από τα 385 δις το 2000 στα 963 δις δολάρια το 2005. Αυτή η αύξηση, παράλληλα με την αύξηση στην αναχρηματοδότηση στεγαστικών δανείων, αποτέλεσε τη βάση της διεύρυνσης της Αμερικάνικης και σε κάποιο βαθμό της παγκόσμιας οικονομίας μετά το 2002, καθώς και την κατακόρυφη αύξηση ξένων επενδύσεων στις ΗΠΑ.

Η ανάπτυξη χρηματοδοτούνταν πλέον με βάση το κέρδος. Μια νέα πατέντα όμως ήταν η «διασφάλιση» των υποθηκών: μάζευαν πολλές μαζί υποθήκες και τις πουλούσαν πακέτο, ως ομόλογα. Με τον τρόπο αυτό, η τράπεζα που δανείζει δε δεσμεύει τα χρήματά της σε κάποιο ακίνητο, ώστε να αναγκαστεί να περιμένει την εξόφληση του δανείου, αλλά πουλάει τα δικαιώματα είσπραξης του τόκου του δανείου των υποθηκών αυτών σε επενδυτές (άλλες τράπεζες, συνταξιοδοτικά ταμεία κλπ), ως περίπλοκα πακέτα που ονομάζονται collateralized debt obligations (CDO -Εγγυημένες Δανειακές Υποχρεώσεις: ΕΔΥ). Οι επενδυτές φυσικά μπορούν να πουλήσουν τα πακέτα αυτά σε άλλους, ή να τα χρησιμοποιήσουν ως εγγύηση για να πάρουν τεράστια δάνεια ώστε να αγοράσουν επιπλέον securities ή να τζογάρουν στην αγορά των παραγώγων (derivatives). Η αγορά αυτή περιγράφηκε από τους Financial Times «σαν να βάζεις ένα καθρέφτη μπροστά σε ένα άλλο, ώστε τα είδωλα μέσα τους να αναπαράγονται επ’ άπειρον»: περίπου 62 τρισεκατομμύρια δολάρια σε credit-default swap derivatives υπάρχει στην αγορά. Ως τον Ιανουάριο του 2007, οι Αμερικάνικες ομολογιακές αξίες που βασίζονταν σε υποθήκες και στήριζαν όλη αυτή την πυραμίδα, είχαν συνολική αξία 5,8 τρισεκατομμύρια δολάρια, πολύ πάνω από την πραγματική αξία των σπιτιών που υποθηκεύτηκαν. Από αυτά, το 14% ήταν sub-prime (τα λεγόμενα «τοξικά») ομόλογα, στα οποία είχαν επενδύσει άτομα που δυσκολευόταν να αποπληρώσουν, ειδικά μετά το 2006.

Το κύμα κατασχέσεων δεν προκαλεί έκπληξη, καθώς οι πραγματικοί μισθοί για μη-διευθυντικά στελέχη έφτασαν στο απόγειό τους στις αρχές του 70 και παρέμειναν σταθεροί έκτοτε (με τα έτη μετά το 2000 να βλέπουν πτώση στις πληρωμές εργοδοτών για ασφάλιση υγείας), όπως και η απασχόληση. Όταν λοιπόν τα κυμαινόμενα επιτόκια εκτοξεύτηκαν, πολλοί δενμπορούσαν πλέον να πληρώνουν δόσεις. Η ομοσπονδιακή τράπεζα αύξησε τα επιτόκια το 2004. Έτσι, οι υποθήκες γίναν πιο ακριβές και οι τιμές των σπιτιών έπεσαν. Αυτό έκανε αδύνατη την αναχρηματοδότηση. Αλλά πολλοί αγοραστές σπιτιών είχαν λάβει υποσχέσεις από τους δανειοδότες τους ότι κάτι τέτοιο θα ήταν δυνατό. Περίπου 1 εκατομμύριο σπίτια απειλούνταν με κατάσχεση ως το Δεκέμβρη του 2007. Οι τιμές των σπιτιών άρχισαν να πέφτουν πιο γρήγορα, η αγορά υποθηκών κατέρρευσε και μαζί της όλο το οικοδόμημα των «διασφαλισμένων» επενδύσεων που πλέον ήταν το μεγαλύτερο κομμάτι του οικοδομήματος των ΗΠΑ αλλά και του κόσμου.

Φυσικά η επαναφορά των περιορισμών δε λύνει το πρόβλημα καθώς οι απαιτήσεις από τις επενδύσεις υπερβαίνουν το υπάρχον χρήμα. Φυσικά ούτε η εκτύπωση νέου χρήαμτος θα το λύσει. Αληθεύει ότι η βοήθεια στις ασφαλιστικές θα βοηθήσει κάποιους. Αλλά η απορία είναι πως η απελευθέρωση του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου θα σώσει την παγκόσμια οικονομία; Σε τι θα επενδύσουν οι χρηματιστές όταν έχουν ξανά την επιφάνεια; Στη θεωρία, όλα θα επανέλθουν στους φυσιολογικούς ρυθμούς.

3 Responses to “Up in Smoke”

  1. Ανέστιος Says:

    Έλα Συμεών όλα καλά;

    Ήθελα να σου πω ότι το τρίτο φύλλο της “ΑΠΑΤΡΙΣ” θα έχει θέμα την περιώνυμη πλέον Κρίση (“Κ” κεφαλαίο – sic…) και μια και σήμερα θα γίνει συνέλευση ad hoc, λέω να βάλω στο forum της εφημερίδας το link γι’ αυτό το post σου για να το δουν τα παιδιά και αν είναι να μπει σ’ αυτό το επόμενο φύλλο.

    Πες μου αν συμφωνείς και εννεοείται ότι στην περίπτωση αυτή θα μπουν οι πηγές, δηλαδής το blog σου και τα σχετικά με την προέλευση του κειμένου.

    Keep up the good work
    …και χαιρετίσματα στο Λέλο, αν τον δεις στη συνέλευσή σας!

    Ν.

    • simeonvatalos Says:

      Κανένα πρόβλημα, αν και πρέπει να ξανατονίσω εδώ οτι πρόκειται για περίληψη και όχι απευθείας μετάφραση…

      Χαιρετίσματα και από μένα

      ΣΒ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: