Η παρακμή του σεξουαλικού ριζοσπαστισμού στην Ολλανδία.

Του Gert Hekma

Η σεξουαλική επανάσταση του τέλους της δεκαετίας του 60 έδωσε ελπίδες στις φιλελεύθερες και προοδευτικές ομάδες της Ολλανδίας. Όντας από τις αρχές του 20ου αιώνα υπό τη διακυβέρνηση συνασπισμών που εμπεριείχαν πάντοτε τουλάχιστο κάποια ορθόδοξα προτεσταντικά ή/και καθολικά κόμματα, οι πολιτικές της χώρας στα σεξουαλικά θέματα ήταν σίγουρα συντηρητικές. Ενώ τα χριστιανικά κόμματα κατόρθωσαν να παραμείνουν στην εξουσία μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 90, η αντίστασή τους ενάντια στις πιο φιλελεύθερες σεξουαλικές πολιτικές έχασε την ορμή της από τη δεκαετία του 60 και μετά, όταν ηγετικές ομάδες τόσο των καθολικών όσο και των καλβινιστών άρχισαν να υποστηρίζουν αρκετές από της αρχές της σεξουαλικής επανάστασης (Oosterhuis 1999).

Οι Ολλανδοί είχαν ήδη ένα αξιοσημείωτο νομικό πλαίσιο σε ό,τι αφορούσε τη σεξουαλικότητα. Η καλβινιστική Ολλανδία, αντίθετα από την αγγλικανική Μεγάλη Βρετανία, τη λουθηρανική Γερμανία και Σκανδιναβία, ακολούθησε την πορεία της Γαλλίας και του Διαφωτισμού αποποινικοποιώντας τη μη-αναπαραγωγική και μη-γαμήλια σεξουαλικότητα ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα. Η Ολλανδία είχε κατακτηθεί το 1810-13 από τους Γάλλους, οι οποίοι εισήγαγαν τον δικό τους Αστικό και Ποινικό Κώδικα. Οι Ολλανδοί κράτησαν τους Γαλλικούς νόμους ακόμα και μετά την ήττα του Ναπολέοντα, ενώ διατήρησαν το φιλελεύθερο πνεύμα τους ακόμα και όταν αντικατέστησαν τους νόμους αυτούς με Ολλανδικούς. Ο γαλλικός ποινικός κώδικας απαγόρευε μόνο το κέρδος από πορνεία ή προσβολή της δημόσιας αιδούς, ενώ η ηλικία συναίνεσης ήταν τα 12 χρόνια. Η εισαγωγή των Ναπολεόντειων νόμων το 1811 έφερε μια τεράστια αλλαγή, αφού όλων των ειδών οι συμπεριφορές που θεωρούνταν αμαρτήματα και εγκλήματα στο παρελθόν πλέον έμεναν ατιμώρητες (Hekma 1987).

Οι σεξουαλικές ελευθερίες της γαλλικής επανάστασης συνάντησαν την κριτική διάφορων πολιτικών, από διάφορες παρατάξεις, όμως ποτέ δεν άλλαξαν ριζικά. Ο ποινικός κώδικας άλλαξε μόνο το 1886. Πέρα από το φιλελευθερισμό του νομικού πλαισίου όμως, οι σεξουαλικές σχέσεις παρέμειναν κάτι το  κρυφό και αυστηρά ελεγχόμενο στην κοινωνική ζωή, η οποία παρέμενε αυστηρά ετεροφυλική και ανδροκρατούμενη. Η κύρια ελευθερία που επιτρεπόταν στους άνδρες ήταν να επισκέπτονται πόρνες. Όπως και στην Αγγλία, η νομική ελευθερία και ο ιατρικός έλεγχος της πορνείας έγιναν οι κύριοι στόχοι της επίθεσης ενάντια στον σεξουαλικό φιλελευθερισμό στα τέλη του 19ου αιώνα. Χριστιανοί, σοσιαλιστές και φεμινίστριες ενώθηκαν για να πολεμήσουν, όπως το έθεταν, την αμαρτία, την παρενόχληση των εργαζόμενων κοριτσιών και τα ανδρικά προνόμια. Ο αγώνας αυτός στέφθηκε με επιτυχία ήδη πριν το 1900 καθώς πολλές πόλεις απαγόρευσαν τα μπουρδέλα. Μετά τις νίκες τους, οι οργανώσεις με κεντρικό ρόλο στη μάχη ενάντια στην πορνεία άλλαξαν τους στόχους τους και άρχισαν να εστιάζουν σε θέματα όπως το εμπόριο λευκής σάρκας, την πορνογραφία, την έκτρωση, την ομοφυλοφιλία και την παιδεραστία (de Vries 1997; Koen­ders 1996).

Όταν οι Ολλανδοί απέκτησαν το δικό τους ποινικό κώδικα το 1886, ανέβασαν την ηλικία συναίνεσης από τα 12 στα 16 χρόνια και προεξέτειναν την προσβολή της δημοσίας αιδούς και σε περιπτώσεις στις οποίες κάποιος γινόταν μάρτυρας χωρίς ίδια βούληση. Ο ορισμός της πορνογραφίας εμπεριείχε μόνο την πώληση εικόνων και φυλλαδίων, αλλά όχι βιβλίων (Smidt 1881; Overbeek 1966). Με την άνοδο των χριστιανικών κομμάτων στο τέλος του 19ου αιώνα, εκείνα πρόσβαλλαν την ηθική τους ανωτερότητα έναντι στους φιλελεύθερους που κυβερνούσαν προηγουμένως, σχεδόν για ολόκληρο το 19ο αιώνα. Το 1911, τα ορθόδοξα κόμματα πέτυχαν να εισάγουν νέους νόμους για το σεξ, οι οποίοι περιόριζαν την πρόσβαση στην αντισύλληψη, την έκτρωση, την πορνογραφία και την πορνεία, ενώ ανέβασαν την ηλικία συγκατάθεσης για ομοφυλοφιλικές σχέσεις στα 21 χρόνια και απαγόρευσαν τις σεξουαλικές σχέσεις με εξαρτώμενα μέλη της οικογένειας. Αν και οι νόμοι έγιναν αυστηρότεροι, η ελευθερία των ιδιωτικών ερωτικών σχέσεων, τόσο ετεροφυλικών όσο και ομοφυλοφιλικών, δεν αμφισβητήθηκε (Hekma 1987). Η προτεσταντική Ολλανδία δεν επέστρεψε στους νόμους που απαγόρευαν όλες τις ομοφυλοφιλικές σχέσεις, όπως έκαναν άλλες προτεσταντικές χώρες. Παρέμεινε σταθερά στην ομάδα εκείνη των καθολικών χωρών που είχαν φιλελεύθερους σεξουαλικούς νόμους, με εξαίρεση την Αυστρία (Hekma 1987).

Οι νομικές αλλαγές του 1911 κατέστησαν δύσκολη την επιβίωση των οργανώσεων που μάχονταν την ανηθικότητα, ενώ οργανώσεις που υπερασπίζονταν τα σεξουαλικά δικαιώματα είχαν την ευκαιρία να αναπτυχθούν. Η Νέο-Μαλθουσιανή Λίγκα (ΝΜΒ), η οποία υπήρχε από το 1886 και προωθούσε τον έλλογο έλεγχο των γεννήσεων (Nabrink 1978; Rut­gers 1987), καθώς και ο Ολλανδικός κλάδος της Wissenschaftlich-humanitäre Komitee (NWHK, έτος ίδρυσης το 1912 και ανεξάρτητη μετά τον πρώτο παγκόσμιο το 1914) που κήρυσσε ίσα δικαιώματα για την ομοφυλοφιλία, θα γινόταν οι κυριότερες οργανώσεις (Tielman 1982). Απέναντι στην κυριαρχία των χριστιανικών κομμάτων και την ισχύ των οργανώσεών τους στο κοινωνικό πεδίο όμως, αυτές οι ομάδες είχαν ελάχιστη επιρροή. Οι νόμοι έγιναν μάλιστα κάπως πιο αυστηροί στην περίοδο πριν από τη σεξουαλική επανάσταση. Το καθολικό κόμμα μάλιστα πρότεινε το 1951 να απαγορευτεί για άλλη μια φορά η ομοφυλοφιλία κάθε είδους. Αυτό ίσχυε όντως από το 1940 μέχρι το 1945, όταν οι Γερμανοί εισήγαγαν πιο περιοριστικούς Γερμανικούς νόμους περί σεξ στην Ολλανδία (Koenders 1996). Ήδη από το 1930 είχε εισαχθεί ο ευνουχισμός ως νομικό μέσο για την καταπολέμηση της σεξουαλικής εγκληματικότητας, όμως οι περισσότεροι ευνουχισμοί λάμβαναν χώρα εκτός του δικαστικού συστήματος και αφορούσαν άνδρες οι οποίοι θεραπεύονταν έτσι από τις παρεκκλίνουσες σεξουαλικές τους συμπεριφορές κάτω από την πίεση των οικογενειών τους, γιατρών και ιερέων.

Οι αυστηρότεροι σεξουαλικοί νόμοι που εισήγαγαν τα χριστιανικά κόμματα το 1911 εφαρμόστηκαν με ακόμα μεγαλύτερη αυστηρότητα στη δεκαετία του 1950 (Koenders 1996). Αυτό το ζενίθ της καταστολής όμως είδε ταυτόχρονα και την ανάδυση μιας ισχυρότερης κριτικής των σεξουαλικών πολιτικών. Το κοινωνικό ρεύμα που υπέσκαπτε του νόμους αυτούς προκαλούνταν από όλο και περισσότερους ανθρώπους που έκαναν στο κρεβάτι αυτό που απαγόρευαν οι εκκλησίες και οι νόμοι. Και φυσικά δεν ήταν πρόθυμοι να το παίζουν άγιοι δημόσια για να είναι αμαρτωλοί στα κρυφά. Ένα πολύ σημαντικό ερέθισμα για την επερχόμενη σεξουαλική επανάσταση ήταν η στάση κάποιων προτεσταντών και καθολικών ιερέων καθώς και κάποιων ψυχιάτρων που άρχισαν να υιοθετούν μια πιο ανθρώπινη προσέγγιση στη σεξουαλική ζωή. Καταδίκασαν την αυστηρή ηθικότητα του παρελθόντος και ζήτησαν κατανόηση για το εξωγαμιαίο και προγαμιαίο σεξ, την ομοφυλοφιλία και το διαζύγιο (Oosterhuis 1992). Μια άλλη εξήγηση στηρίζεται στο γεγονός ότι η Ολλανδία ήταν πιο «φρέσκια» στη δεκαετία του 1960. Λόγω μιας όψιμης δημογραφικής μετάβασης, τα πάμπολλα βρέφη που γεννήθηκαν μετά τον πόλεμο ενηλικιώθηκαν στη δεκαετία του 1960 και αντιλήφθηκαν τα σημάδια των καιρών. Η ποπ μουσική, τα δικαιώματα των μαύρων και το φοιτητικό κίνημα, ο φεμινισμός του δεύτερου κύματος, μια τάση προς εκδημοκρατισμό, η έκρηξη του ερωτισμού στην τέχνη και η γρήγορη παρακμή των νόμων περί ανηθικότητας, όλα αυτά συνέβαλλαν στην μανία και την επιτυχία της σεξουαλικής επανάστασης (Schnabel 1990). Θα έλεγα επίσης ότι η Ολλανδία ήταν σε προνομιακή θέση διότι ήδη είχε φιλελεύθερους νόμους περί σεξουαλικότητας σε σύγκριση με τις αγγλοσαξονικές και γερμανικές χώρες, ενώ δεν διέθετε το πνιγηρό και πιεστικό οικογενειακό σύστημα των νότιων χωρών. Ο συνδυασμός της αρκετά ανεπτυγμένης ατομικότητας και της σχετικής απουσίας καταπιεστικών οικογενειών σίγουρα συνέβαλε στη μοναδική επιτυχία της σεξουαλικής επανάστασης στην Ολλανδία. Εδώ η έκρηξη των σίξτις ακούστηκε δυνατότερα και είχε πιο εκτεταμένες επιπτώσεις απ’ ότι στα γύρω κράτη. Η χώρα μεταφέρθηκε από τη συντηρητική οπισθοφυλακή στην προοδευτική σεξουαλική πρωτοπορία. Το Άμστερνταμ έγινε προορισμός για γυναίκες που ήθελαν να κάνουν έκτρωση, άντρες που ήθελαν να επισκεφτούν τη γειτονιά με τα κόκκινα φώτα, και ομοφυλόφιλους. Ακολουθώντας την προτροπή της θρησκευτικής ανοχής, η Ολλανδία έγινε μια χώρα σεξουαλικής ανοχής μετά το 1970.

Οι Ολλανδοί άλλαξαν γνώμη και το έκαναν υπό τη δυνατή επήρεια ενός κινήματος σεξουαλικής μεταρρύθμισης που μετατράπηκε από διστακτικό σε ριζοσπαστικό. Οι αρχές των σεξουαλικών επαναστάσεων συνοψίστηκαν με διάσημο τρόπο από τη Mary Zelden­rust-Noordanus (1967), πρόεδρο της Ολλανδικής Εταιρίας για τη Σεξουαλική Αλλαγή, NVSH, που διαδέχτηκε τη NMB. Υποστήριξε στην ομιλία της τα παρακάτω προγραμματικά σημεία για το έτος 2000: αποποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας, της πορνογραφίας, της πορνείας και της έκτρωσης, νομιμοποίηση του διαζυγίου και άνοιγμα των ομοφυλοφίλων στην κοινωνία. Η διάδοχος της NVSH, Εταιρία για την Ένταξη των Ομοφοβικών (COC) άρχισε να προτάσσει παρόμοιους στόχους. Οι οργανώσεις αυτές πρότειναν και πιο ριζοσπαστικές προοπτικές όπως την κατάργηση του γάμου, της μονογαμίας και της διχοτομίας των φύλων. Στη γλώσσα των καιρών εκείνων, η Zelden­rust-Noordanus δήλωσε πως «η ομοφυλοφιλία δεν υπάρχει», εννοώντας πως δεν υπήρχε ξέχωρη ομοφυλοφιλική ταυτότητα όπως δεν υπήρχε και ετεροφυλοφιλική. Και οι δυο οργανώσεις υποστήριξαν την σεξουαλική ποικιλία, συμπεριλαμβάνοντας και την παιδοφιλία, τον σαδομαζοχισμό και την επιδειξιμανία. Οι ετεροφυλόφιλες σχέσεις και ο γάμος δέχονταν τα πυρά τους ως καταπιεστικοί θεσμοί, ειδικά για τις γυναίκες. Αν και η Zelden­rust-Noordanus είχε κάνει τις προτάσεις της ως μέρος ενός οράματος για το μακρινό μέλλον, πολλοί Ολλανδοί άλλαξαν γνώμη και αντί να αντιτίθενται στα νομικά σημεία που ανέφερε, άρχισαν να τα υποστηρίζουν. Οι νομικές αλλαγές που πρότεινε η NVSH όντως ψηφίστηκαν το 2000 με τη νομιμοποίηση της πορνείας, αλλά στην ουσία τα περισσότερα σημεία είχαν ήδη πραγματοποιηθεί τη δεκαετία του 1970 όταν οι Ολλανδοί άρχισαν να gedogen (ανέχονται) αυτό που επισήμως ήταν απαγορευμένο, όπως κάνουν με τα ελαφρά ναρκωτικά.

Κάποιοι συντηρητικοί σχολιαστές περίμεναν μια πλημμύρα δημόσιων εκδηλώσεων της σεξουαλικότητας μετά την εγκαθίδρυση των αρχών της σεξουαλικής επανάστασης. Η πλημμύρα αυτή όντως συνέβη στα ΜΜΕ. Οι σεξουαλικές πρακτικές των Ολλανδών όμως δεν επηρεάστηκαν σημαντικά από τη σεξουαλική επανάσταση. Όλες οι απολαύσεις που πρόβαλαν τα ΜΜΕ δεν αντικατόπτριζαν αυτό που συμβαίνει στην καθημερινή ζωή. Οι Ολλανδοί περιορίζουν τη σεξουαλική τους ζωή σε ένα μικρό αριθμό συντρόφων και συνεχίζουν να πιστεύουν στη μονογαμία. Ο έρωτας πρέπει να προηγείται του σεξ. Στο κρεβάτι σπάνια προχωρούν παραπέρα από το ορθόδοξο σεξ, ίσως με την προσθήκη του στοματικού και πολύ πιο σπάνια του πρωκτικού σεξ. Ο αριθμός των ατόμων που αναμειγνύονται στην πορνεία και σε ομοφυλοφιλικές σχέσεις έχει μειωθεί. Με τη σεξουαλικοποίηση των ΜΜΕ, η κύρια σεξουαλική πράξη στην οποία επιδίδονται οι Ολλανδοί είναι μάλλον ο αυνανισμός (Van Zessen & Sandfort 1991; Brugman 1995). Η ασυμφωνία που υπήρχε στο παρελθόν ανάμεσα σε μια αυστηρή ηθικότητα και μια πιο χαλαρή πρακτική, έχει τώρα αλλάξει προς μια ασυμφωνία ανάμεσα σε αυτό που απεικονίζουν τα ΜΜΕ και αυτό που κάνουν οι άνθρωποι στο κρεβάτι, ανάμεσα στις ανεκτικές στάσεις και τις επιθυμίες που μένουν κλειδωμένες. Αν και δεν υπάρχουν ισχυρά αντί-σεξουαλικά κινήματα, που να κάνουν κάποιες σεξουαλικές πρακτικές ταμπού, μόνο μια μικρή μειοψηφία Ολλανδών πειραματίζονται με τις πρόσφατα κερδισμένες σεξουαλικές δυνατότητες.

Η απουσία σεξουαλικού ριζοσπαστισμού ή ενός νέου ζήλου για να αλλάξουν οι υπάρχοντες ερωτικοί περιορισμοί, μπορεί να αποδοθεί σε αρκετούς παράγοντες της Ολλανδικής κοινωνίας, οι οποίοι σίγουρα υπάρχουν και σε άλλα μέρη. Θα πρότεινα τα παρακάτω σημεία:

Το πρώτο σημείο αφορά την Ολλανδική κατάσταση ειδικότερα και τις προοδευτικές νομικές αλλαγές που έζησε η Ολλανδία. Οι επιτυχίες των σεξουαλικών μεταρρυθμίσεων, του φεμινισμού και της λεσβιακής χειραφέτησης κάνουν τον κόσμο να πιστεύει ότι οι Ολλανδοί έχουν φτάσει στο ζενίθ των δυνατοτήτων της σεξουαλικής κουλτούρας. Τα νομικά αιτήματα που τέθηκαν από την Mary Zelden­rust το 1967 έχουν όλα επιτευχθεί στην Ολλανδική περίπτωση. Το ίδιο ισχύει και για το γκέι και λεσβιακό κίνημα. Οι διακρίσεις σε ό,τι αφορά τον ποινικό και αστικό κώδικα έχουν εξαλειφθεί με τον νόμο περί ίσων δικαιωμάτων το 1993 και το άνοιγμα του γάμου στα ζευγάρια του ίδιου φύλο του 2001. Τα σεξουαλικά κινήματα έχουν εκπληρώσει τους στόχους τους σε ό,τι αφορά το νομικό πλαίσιο. Οι Ολλανδοί έχουν αρκετούς λόγους να είναι περήφανοι για την εξέλιξη αυτή. Αν όμως δούμε την κοινωνική κατάσταση και υπενθυμίσουμε το αίτημα «να μην υπάρχει πια ομο- και ετεροφυλοφιλία» (που ήταν και το ιδανικό της Zelden­rust), το αίτημα της κατάργησης του ζευγαριού και της διχοτόμηση των δύο φύλων, και το αίτημα του να γίνουν ορατές οι σεξουαλικές παρεκκλίσεις, τότε οι στόχοι σίγουρα δεν έχουν επιτευχθεί. Το οφθαλμοφανές πρόβλημα είναι φυσικά το ότι είναι πολύ πιο εύκολο να κινητοποιηθούν οι ακτιβιστές για συγκεκριμένους, παρά για αφηρημένους και γενικούς στόχους που είναι δύσκολο να εντοπιστούν. Ο σεξουαλικός ριζοσπαστισμός έχει γίνει πολύ πιο δύσκολος μετά την εξαφάνιση των συγκεκριμένων και πρακτικών στόχων. Η NVSH έχει χάσει τα περισσότερα μέλη της, πηγαίνοντας από τους 200.000 στο τέλος της δεκαετίας του 60 σε μόλις 1400 τώρα. Η COC έχει κρατήσει περίπου τον ίδιο αριθμό μελών (γύρω στους 8000 σήμερα), αλλά έχει χάσει τις περισσότερες πολιτικές της συμπάθειες. Οι gay parades δεν προσελκύουν εκατοντάδες χιλιάδες από διάφορες χώρες όπως άλλοτε, αλλά περιορίζονται σε ένα πενιχρό αριθμό δέκα χιλιάδων διαδηλωτών. Οι εκπρόσωποι των οργανώσεων για τη σεξουαλική μεταρρύθμιση λένε συχνά ότι υπάρχει ακόμα η ανάγκη ύπαρξής τους για τις ορθόδοξες χριστιανικές και μουσουλμανικές μειονότητες στην Ολλανδία, αλλά και για να υποστηρίξουν τους ξένους συναδέλφους τους. Όπως φαίνεται, η πλειοψηφία των λευκών Ολλανδών δεν έχει ανάγκη τη σεξουαλική μεταρρύθμιση. Και όμως είναι ξεκάθαρο πως υπάρχουν πολλά σεξουαλικά προβλήματα τα οποία αντιμετωπίζουν οι Ολλανδοί, για παράδειγμα ο σεξισμός, μια βαθιά ριζωμένη ομοφυλοφοβία, ή η απουσία ανοιχτής συζήτησης για το σεξ σε ιδιαίτερες ή δημόσιες καταστάσεις. Οι πιο συχνές προσβολές στις αυλές των σχολείων παραμένουν οι διάφορες παραλλαγές της «αδερφής», και πρόκειται για λέξεις που δεν είναι καθόλου αθώες. Το κίνημα σεξουαλικής μεταρρύθμισης έχει πολύ δρόμο ακόμα, ακόμα και στην Ολλανδία, αλλά πολλοί αρνούνται την κρισιμότητά του. Τα κινήματα αυτά έχουν οριστεί κυρίως με βάση τη νομική αλλαγή. Τώρα που η νομική κατάσταση μοιάζει ικανοποιητική, πρέπει να αρχίσει και η πιο δύσκολη μάχη για την κοινωνικό-σεξουαλική αλλαγή. Η κατάσταση γίνεται χειρότερη διότι τα συμφέροντα είναι ολοένα και πιο ποικίλα. Τα ζητήματα είναι πάμπολλα: το δημόσιο και το «διεστραμμένο» σεξ, η πορνεία του δρόμου, η σεξουαλική εκπαίδευση, οι ερωτικές αναπαραστάσεις, η έκτρωση, η αντισύλληψη, η μετανάστευση, ο ρατσισμός, η έλλειψη χώρων για κοινωνικές ή ερωτικές συναντήσεις. Υπάρχει επιπλέον μια ποικιλία ομάδων που αισθάνονται μειονεκτικά, για παράδειγμα έφηβοι ομοφυλόφιλοι, πόρνες, λεσβίες μητέρες, παιδόφιλοι, τρανσέξουαλ, για να αναφέρουμε μονάχα κάποιους. Οι πολιτικές τους βλέψεις μπορεί να είναι διαφορετικές, μερικές φορές και αλληλοσυγκρουόμενες. Οι ριζοσπάστες του σεξ έχουν να αντιμετωπίσουν μια εκπληκτική πληθώρα αντικρουόμενων ζητημάτων. Ο νόμος του «remmende voorsprong» (της καθυστερημένης πρωτοπορίας) του Ολλανδού ιστορικού Jan Romein σίγουρα ισχύει στην περίπτωση αυτή [Σ.τ.Μ. – σύμφωνα με αυτό τον νόμο που διατυπώθηκε το 1937, κάποιος που είναι ήδη πετυχημένος έχει λιγότερα κίνητρα να προσαρμοστεί στην αλλαγή ή ακόμα και να προσέξει πότε αλλάζουν οι συνθήκες]. Πράγμα που σημαίνει ότι τα προνόμια που έχουν τώρα οι Ολλανδοί κατά πάσα πιθανότητα θα γίνουν μειονεκτήματα στο μέλλον.

Το δεύτερο σημείο αφορά τη σεξουαλικοποίηση των ΜΜΕ. Μέσα από αυτά προβάλλεται η ψευδής εικόνα ότι οι Ολλανδοί είναι πρόθυμοι και ελεύθεροι να εξερευνήσουν τις σεξουαλικές τους επιθυμίες. Αν και δεν προβάλλονται στις ζώνες υψηλής τηλεθέασης, αργά τη νύχτα μπορεί κανείς να παρακολουθήσει όλες τις παραλλαγές της straight σεξουαλικότητας. Συζητήσεις περί διαφόρων μορφών σεξουαλικότητας είναι αρκετά κοινές τόσο στην τηλεόραση όσο και στον καθημερινό και εβδομαδιαίο τύπο. Με την εξαίρεση των αθλητών και των ηγετικών επιχειρηματιών, οι Ολλανδοί γνωρίζουν τις σεξουαλικές προτιμήσεις των διασήμων τους, οι οποίοι πλέον σπανίως κρύβουν τις ερωτικές τους σχέσεις. Η πιο διάσημη περίπτωση των τελευταίων χρόνων είναι ίσως ο ανοιχτά ομοφυλόφιλος, δολοφονημένος δεξιός ηγέτης Pim Fortuijn. Υπάρχει όμως τεράστια διαφορά ανάμεσα στον ελεύθερο λόγο και την ελεύθερη απεικόνιση του σεξ και του έρωτα στα ΜΜΕ και στην πραγματικότητα της καθημερινής ζωής. Η ελευθεριότητα των ΜΜΕ στα σεξουαλικά ζητήματα δεν είναι κάτι που αντικατοπτρίζεται στο κοινό τους. Η αντίδραση του κοινού είναι μάλλον διφορούμενη. Αν και το προσελκύουν οι εικόνες του σεξ στην τηλεόραση, ή το βάζουν σε σκέψη οι drag queens και οι άντρες με τα δερμάτινα στις gay parades, ωστόσο υπάρχει και μια συνεχής ανησυχία ότι ο δημόσιος χώρος έχει γίνει σεξουαλικός υπέρ του δέοντος. Σύμφωνα με τους περισσότερους Ολλανδούς, τα ΜΜΕ θα ‘πρεπε να περιορίσουν την αμεσότητα των σεξουαλικών εικόνων, ή να τις προβάλλουν αργά το βράδυ, όταν τα παιδιά έχουν πάει για ύπνο. Η ερωτική διαφήμιση δέχεται μάλιστα συχνά κριτική διότι προσβάλλει χωρίς να χρειάζεται ορθόδοξες χριστιανές και μουσουλμάνες γυναίκες και θέτει σε κίνδυνο την αθωότητα των παιδιών, ενώ το αντίστροφο δεν υποστηρίζεται ποτέ. Πολλές από τις εφημερίδες που τυπώνουν τις πιο τολμηρές εικόνες από gay para­des στην πρώτη τους σελίδα, δημοσιεύουν κατόπιν γράμματα αγανακτισμένων πολιτών που γράφουν πως οι γκέι θα ‘πρεπε να κρατήσουν την υπερβολή τους στα μπαρ και τα κλαμπ τους και όχι να την παρελάζουν στο δρόμο. Το κοινό διατηρεί μια αρκετά διφορούμενη στάση για τη δημόσια σεξουαλικότητα. Τα ΜΜΕ μεταδίδουν πράγματι μια λανθασμένη εικόνα της σεξουαλικής κατάστασης των Ολλανδών.

Το τρίτο σημείο αφορά τη σεξουαλική ιδεολογία. Έχω αλλού προσπαθήσει να εξηγήσω γιατί οι Ολλανδοί άργησαν τόσο να απολαύσουν τις σεξουαλικές ελευθερίες που υποσχέθηκαν τα σίξτις (Hekma υπό δημοσίευση). Αυτό που τονίζω είναι ότι η σεξουαλική τους ιδεολογία δεν έχει αλλάξει κατά βάση. Η σεξουαλικότητα παρέμεινε μια φυσική, αρσενική, ιδιωτική υπόθεση, ενώ ο συνδυασμός αγάπης και σεξουαλικότητας έγινε ακόμα πιο ισχυρός. Η ιδεολογία αυτή απέκτησε τη θέση της κατά το Διαφωτισμό, όταν θεωρήθηκε ότι κατά κύριο λόγο οι φυσικές επιστήμες ήταν αυτές που θα παρείχαν τη γνώση για το σεξ, ο διαχωρισμός των δυο φύλων εγκαταστάθηκε και η σεξουαλικότητα έγινε ιδιωτική υπόθεση. Με την παρακμή του γάμου-συμβόλαιο στον 19ο και 20ο αιώνα, η αγάπη έγινε το κυρίως θεμέλιο του γάμου και του σεξ. Η ιδεολογία αυτή επέζησε της σεξουαλικής επανάστασης συναντώντας ελάχιστη αντίσταση. Μόνο που η ιδέα του σεξ ως επικίνδυνου αντικαταστάθηκε με την ιδέα του σεξ ως άκακου, πράγμα που αντικατοπτρίζεται στο σύνθημα «κάντε έρωτα, όχι πόλεμο». Με την παρακμή άλλων μορφών νομικών και κοινωνικών ελέγχων, τέτοιες πίστεις έγιναν οδηγοί της σεξουαλικής ζωής. Η απουσία κοινωνικής-ερωτικής ισότητας ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες και η άρνηση να δημιουργηθεί μια δημόσια κουλτούρα του σεξ στην οποία η αγάπη και το σεξ θα μπορούσαν να αναμειχθούν με διάφορους τρόπους, οδήγησαν στην αποτελμάτωση των σεξουαλικών πρακτικών. Το να περιορίζεται το σεξ στη λειτουργία των ορμονών σε ένα κλειστό υπνοδωμάτιο δεν υπόσχεται μεγάλη σεξουαλική ποικιλία ούτε πλούσια ερωτική ζωή. Ταυτόχρονα πρέπει να αναγνωρίσουμε πως η ιδέα ότι το σεξ είναι επικίνδυνο και φαύλο, μια κληρονομιά του μακρινού παρελθόντος, παραμένει ως υπόστρωμα των συναισθημάτων των Ολλανδών περί σεξ. Η ρομαντική ιδέα της «αθωότητας» των παιδιών αντιμετωπίζεται με τόση ευλάβεια διότι βρίσκεται στον αντίποδα της ρυπαρότητας και της κακίας του σεξ. Καθώς όμως αυτή η αθωότητα αποτελεί το αντίθετο της γνώσης για το σεξ, είναι άκαιρη στη μοντέρνα εποχή. Τα παιδιά χρειάζονται σεξουαλική διαπαιδαγώγηση σε μια σεξουαλικοποιημένη κοινωνία. Η ελπίδα ότι το σεξ θα εξελισσόταν σε μη-βίαιο δεν άντεξε την πραγματικότητα της σεξουαλικής βίας η οποία συνέχισε να είναι παρενέργεια των σεξουαλικών σχέσεων τόσο σε εποχές ανοχής όσο και σε εποχές καταπίεσης.

Μπορούν να ειπωθούν πολλά για τις συνέπειες μιας τέτοιας ιδεολογίας σε μια κοινωνία που γίνεται ολοένα και πιο βασισμένη στο σεξ. Τα ΜΜΕ στις σύγχρονες κοινωνίες παρουσιάζουν σεξουαλικές ελευθερίες προσιτές σε πολύ λίγους. Αυτή η παρέκκλιση οδηγεί σίγουρα σε μεγάλες παρεξηγήσεις και πολλές ματαιώσεις, ψυχολογικά προβλήματα και κοινωνικές συγκρούσεις. Όσο οι γυναίκες συνεχίζουν να λένε όχι στο σεξ χωρίς αγάπη, και οι άντρες συνεχίζουν να έχουν ελάχιστες ιδέες για το πώς να σαγηνεύσουν άλλους, η ασθενής απάντηση θα είναι η υποχώρηση προς τη μονογαμία, και η ισχυρές απαντήσεις θα κινούνται προς τις περιοχές της σεξουαλικής βίας. Η σεξουαλική ελευθερία και αυτονομία που υποσχέθηκε η δεκαετία του 60 κινδυνεύουν από την ιδεολογία αυτή που δεν προσφέρει δημόσιο χώρο για ερωτικές κουλτούρες, που κάνει τη ζωή μαρτύριο και τη σεξουαλική ευχαρίστηση ανέφικτη, που δημιουργεί αντιτιθέμενες προσδοκίες από τις ετερόφυλες σεξουαλικές σχέσεις για άντρες και γυναίκες, που δεν προτείνει κάποια βιώσιμη γνώση της ερωτικής ευχαρίστησης, που δεν παράγει παρά ελάχιστες ευκαιρίες να συζητηθεί η σεξουαλικότητα με ανοιχτούς και ειλικρινείς τρόπους και που αφήνει τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση σε θλιβερή κατάσταση. Δημιουργεί μια αμηχανία στους Ολλανδούς για όλες τις ερωτικές εκφράσεις, ακόμα και για εντελώς πανεπιστημιακές σπουδές όπως οι gay studies. Είναι μια ιδεολογία που περιορίζει κατά πολύ τη δημοκρατία καθώς δεν αναγνωρίζει τη σεξουαλική πλευρά της ένταξης των πολιτών. Ο ερωτισμός είναι φυσικά δημόσια υπόθεση, αλλά ο χώρος του δημοσίου αρέσκεται να τον περιορίζει στο φυσικό και το ιδιωτικό.

Στις κοινωνίες μας, που σεξουαλικοποιούνται ολοένα, οι αντιδράσεις στην ανοιχτή και δημόσια σεξουαλικότητα τείνουν προς την αντίθετη κατεύθυνση και γίνονται πιο περιοριστικές. Τα ανοίγματα που υπάρχουν και χρησιμοποιούνται, κλείνουν ολοένα και πιο συχνά. Υπάρχει τα τελευταία χρόνια μια γενικευμένη έγνοια στην Ολλανδία για το σεξ στα ΜΜΕ και την ερωτική διαφήμιση στους δρόμους. Το αριστερό Σοσιαλιστικό Κόμμα παραπονέθηκε για τον «verloede­ring» (εκχυδαϊσμό) των πόλεων και στοχοποίησε ανοιχτά τα ερωτικά καταστήματα. Η πόλη του Άμστερνταμ θέλει να περιορίσει τις πόρνες στο δρόμο (το περίφημο «tippelzone»), τα ερωτικά σόου σε μπαρ και ντίσκο και τις σέξυ κάρτες στις λεωφόρους της. Έχουν ακουστεί προτάσεις να κλείνει η ζώνη με τα μπουρδέλα μετά τα μεσάνυχτα εξαιτίας των μεθυσμένων Βρετανών τουριστών που γίνονται ενοχλητικοί με τις φωνές τους. Άλλα μέρη θέλουν να κλείσουν τις περιοχές που ψωνίζονται οι γκέι που έχουν αρχίσει να γίνονται στέκια των στρέητ. Με μια σπάνια παμψηφεί απόφαση, η βουλή ανέβασε πέρυσι την ηλικία συναίνεσης από τα 12 στα 16 ενώ τα παιδιά συνειδητοποιούν τη σεξουαλικότητά τους σε ολοένα και πιο μικρές ηλικίες και συχνά δεν διστάζουν να χάσουν την αθωότητά τους από πιο νωρίς. Η Ολλανδική κοινωνία δεν αντιτίθεται στις σεξουαλικές εκφράσεις, αλλά ελάχιστα τις βοηθά. Δεν προσπαθεί διόλου να προχωρήσει από μια μονοσεξουαλική (δηλαδή ετεροσεξουαλική) κουλτούρα σε μια πολυσεξουαλική ή πολυερωτική, ή μια κουλτούρα ανοιχτή στην ποικιλία των ερωτικών και σεξουαλικών σχέσεων.

Το αίσθημα των Ολλανδών ότι οι σεξουαλικές τους πολιτικές είναι μια χαρά, ότι το ανοιχτό σεξ στην τηλεόραση αντιπροσωπεύει τις ελευθερίες τους ενώ οι ίδιοι μένουν προσκολλημένοι σε μια παραδοσιακή σεξουαλική ιδεολογία, όλα αυτά εξηγούν το γιατί το κίνημα σεξουαλικής μεταρρύθμισης και ο ακτιβισμός των γκέι τυγχάνουν ελάχιστης προσοχής. Αντί να ανοίγει το δρόμο προς ένα ακόμα καλύτερο και πλουσιότερο μέλλον, η σεξουαλική κουλτούρα των Ολλανδών βαλτώνει, ή ίσως και να οπισθοδρομεί. Η ένταση αυξάνεται ανάμεσα σε κείνους που δρουν με βάση τις επιθυμίες τους και σε άλλους που θέλουν να περιορίσουν τέτοιες εκφράσεις. Κατά τη δεκαετία του 60, οι Ολλανδοί μετακινήθηκαν από την οπισθοφυλακή στην πρωτοπορία των σεξουαλικών πολιτικών. Ίσως τώρα να στραφούν και από την άλλη κατεύθυνση, εκτός αν έρθουν μεγάλες αλλαγές. Είναι βέβαια εντελώς αδύνατο να προβλέψουμε το μέλλον. Οι εξηγήσεις για την έκπτωση της ριζοσπαστικότητας των Ολλανδών που πρότεινα ίσως δείξουν το δρόμο προς σεξουαλικές πολιτικές που θα δημιουργούν ένα πολυσεξουαλικό και πολυερωτικό κόσμο στον οποίο τα άτομα θα μπορούν να πάρουν αυτόνομα αποφάσεις για την ερωτική τους ζωή. Στους Ολλανδούς πήρε 150 χρόνια για να δράσουν με το φιλελευθερισμό των σεξουαλικών νόμων του 1811. Ελπίζουμε ότι θα τους χρειαστεί λιγότερος χρόνος για να επωφεληθούν από τις νομικές αλλαγές των τελευταίων 30 χρόνων.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Brugman, Emily e.a.

1995 Jeugd en seks 95. Resultaten van het nationale scho­lierenonderzoek. Utrecht: SWP.

Hekma, Gert

1987 Homoseksualiteit, een medische reputatie. De uitdok­tering van de homoseksueel in negentiende-eeuws Nederland. Amsterdam: SUA.

Υπό δημοσίευση         How libertarian is the Netherlands? Exploring Con­temporary Dutch Cultures, στη διεύθυνση: http://www.pscw.uva.nl/gl

Koenders, Pieter

1996 Tussen Christelijk Rιveil en seksuele revolutie. Bestrijding van zedeloosheid met de nadruk op re­pressie van homoseksualiteit. Amsterdam: IISG.

Nabrink, Gι

1978 Seksuele hervorming in Nederland. Achtergronden en geschiedenis vam de Nieuw-Malthusiaanse Bond (NMB) en de Nederlandse Vereniging voor Sekusuele Hervor­ming (NVSH), 1881-1971. Nijmegen: SUN.

Oosterhuis, Harry

1992 Homoseksualiteit in katholiek Nederland. Een sociale geschiedenis 1900-1970. Amsterdam: SUA.

1999    “The Netherlands: neither prudish nor hedonistic”, στο: Franz X. Eder, Lesley A. Hall and Gert Hekma (επιμ), Sexual Cultures in Europe, Vol. 2: National Histo­ries, Manchester: Manchester UP, σελ. 71-90.

Overbeek, W.H.

1966 Pornografie voor het Gerecht. Den Haag: NVSH.

Rφling, Hugo Q.

1987 ‘De tragedie van het geslachtsleven’: Johan Rutgers (1850-1924) en de Nieuw-Malthusiaanse Bond. Amster­dam: Van Gennep.

Schnabel, Paul

1990    Het verlies van de seksuele onschuld. In: Gert Hekma e.a. (eds), Het verlies van de onschuld. Seks in Ne­der­­land. Groningen: Wolters Noordhoff, pp. 11-50.

Smidt, H.J.

1881 Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht, dl 2, Haarlem: Tjeenk Willink.

Tielman, Rob A.P.

1982 Homoseksualiteit in Nederland. Studie van een eman­cipatiebeweging. Meppel: Boom.

Vries, Petra de

1997 Kuisheid voor mannen, vrijheid voor vrouwen. De reglementering en bestrijding van prostitutie in Nederland, 1850-1911. Hilversum: Verloren.

Zeldenrust-Noordanus, Mary

1967 Slotrede. N.p., n.p. (probably Den Haag: NVSH)

Zessen, Gertjan van, en Theo Sandfort (red)

1991 Seksualiteit in Nederland. Seksueel gedrag, risico en preventie van Aids. Amsterdam/Lisse: Swets & Zeitlinger.

5 Responses to “Η παρακμή του σεξουαλικού ριζοσπαστισμού στην Ολλανδία.”

  1. […] περισσότερα… Possibly related posts: (automatically generated)Σβήνει το ιστορικό τρίγωνοΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΤΟΥ ΜΕΤΑΝΑΣΤΗΠαρασκευή και Σάββατο η Πάτρα τα σπάει!!! […]

  2. Yporealismos Says:

    Πολύ καλό κειμενάκι. Νομίζω ότι ένα πολύ σημαντικό στοιχείο είναι η κριτική στη φύση και τη λειτουργία του νόμου, ακόμα και όταν οι μεταρρυθμίσεις γίνονται για να παραχωρήσουν και όχι για να περιορίσουν (ή να στερήσουν) δικαιώματα. Γι’ αυτό και η κριτική σε κινήσεις που διεκδικούν. Η διεκδίκηση σχετίζεται πάντοτε με το ισχύον νομικό πλαίσιο, ενώ η έμπρακτη αμφισβήτηση συνεχίζεται πέρα από κάθε συστημική παραχώρηση. Με το νόμο το κράτος πετυχαίνει μια αφηρημένη και συμβολική διευθέτηση των πραγμάτων. Μια προσπάθεια συμβολικού ελέγχου. Η υπέρβαση του συμβολικού χαρακτήρα μιας ρύθμισης (είτε στοχεύει στον έλεγχο είτε στην “απελευθέρωση” δραστηριοτήτων) νομίζω ότι πρέπει να μας απασχολήσει πολύ. Λίγο τα μπέρδεψα, κάπως αλλιώς ήθελα να τα πω, αλλά ελπίζω να έγινα κατανοητός.

    Μπράβο για όοοολο αυτόν τον κόπο της μετάφρασης-δημοσίευσης όλου αυτού του όγκου κειμένων. Άντε και σε εντυπάκι για μας που μας αρέσει ακόμη να μυρίζουμε το χαρτί!

  3. simeonvatalos Says:

    Ευχαριστώ για τα καλά λόγια,

    όσον αφορά το κείμενο, είναι μέρος μιας γενικότερης απορίας σχετικά με τα ζητήματα του ελεύθερου έρωτα, των προσωπικών, ερωτικών και μη, σχέσεων, των έμφυλων ταυτοτήτων. Όλα αυτά, στα πλαίσια της κληρονομιάς των σίξτυς και υπό το φως των αλλαγών στις δομές της εξουσίας και της εργασίας. Η μεν κληρονομιά του εξήντα είναι πια δομικό στοιχείο του “χώρου”, όσο και αν ο χώρος εν γένει έχει παρερμηνεύσει πολλές πτυχές της ιστορίας της λεγόμενης σεξουαλικής επανάστασης που συνέβη τη δεκαετία εκείνη. Είναι όμως και δομικό στοιχείο της ευρύτερης ‘δυτικής’ κοινωνικής μορφής. Ένα παράδειγμα είναι η κυριαρχία του σεξ στισ διαφημίσεις, η σεξουαλικοποίηση του δημοσίου χώρου εν γένει. Από την άλλη, πρέπει να βλέπουμε τέτοια ζητήματα μέσα στη μετάβαση προς μια κοινωνία εσωτερικευμένου ελέγχου, δηλαδή μια κοινωνία στην οποία ο μπάτσος είμαστε εμείς οι ίδιοι. Μια κοινωνία στην οποία αναδύεται ο τριτογενής τομέας των υπηρεσιών ως εκείνος που θέτει το ρυθμό της γενικότερης παραγωγής, στην οποία δηλαδή τα ανθρώπινα συναισθήματα, η ευγένεια, το χαμόγελο, η πίστη, μετατρέπονται και αυτά σε κεφάλαιο, και μάλιστα παραγωγικό κεφάλαιο μιας οποιασδήποτε εταιρίας. Από εταιρεία εταίρα δηλαδή αν μου συγχωρήσεις το άχαρο λογοπαίγνιο.

    Το τι λογής παίκτης είναι το κράτος σε αυτή την διεργασία ομολογώ οτι δε μου είναι ξεκάθαρο, και μάλλον ούτε στο ίδιο το κράτος (αν εννοήσουμε τους θεσμούς του) είναι και πολλά πράγματα ξεκάθαρα. Θα ήταν ενδιαφέρον να γίνει μια μελέτη της σεξουαλικής κουλτούρας των ελλήνων πολιτικών, και είμαι σίγουρος οτι τα αποτελέσματα θα βάλουν πολλούς σε σκέψη. Πιο πολύ όμως με ενδιαφέρει τι γίνεται μέσα στις τάξεις των ελευθεριακών, και προκειμένου να γίνει μια πιο ποιοτική αν θες συζήτηση, αυτή είναι η μικρή μου συνεισφορά.

    Όσο για το περιοδικό, είχε ξεκινήσει κάποτε ως μια πρωτοβουλία πολύ λίγων ατόμων, δεν έφτασε όμως ποτέ σε κάποια άκρη. Επειδή ζω νομαδική ζωή και παρά το ότι μου αρέσει και εμένα η μυρωδιά των βιβλίων, μάλλον θα συνεχίσει την ηλεκτρονική του ύπαρξη για αρκετό ακόμα καιρό. Παρόλα αυτά, αν εσύ ή κάποιος άλλος θέλει να μπει στον κόπο να τα εκδόσει για πάρτη του/της ή για την ομάδα του.της, πολύ ευχαρίστως, φτάνει να αναφέρεται η πηγή.

    Σε χαιρετώ

    Σ.Β.

  4. Υπουργείο Εξωτερικών. Λογάριασαν χωρίς τον ξενοδόχο επίδοξοι Πρέσβεις εκ Προσωπικοτήτων, Πρέσβεις επί τιμή, γηραλέοι συνταξιούχοι Πρέσβεις τους οποίους επαναδιορίζει στο ΥΠΕΞ η Ντόρα Μπακογιάννη, εν είδει χαρεμιού, σύμφωνα με διατάξεις που υπήρχαν στον Οργανισμό του Υπουργείου Εξωτερικών και επαυξήθηκαν στο πολλαπλάσιο με το άσχετο νόμο 3712/2008. Στην ιστοσελίδα http://www.equal-rights-greece.com ετοιμάζεται η καταγγελία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή (ταυτόχρονα σε Βρυξέλλες και Αθήνα, Λ. Βασιλίσσης Σοφίας) για μαζική παραβίαση εκ μέρους του Υπουργείου Εξωτερικών της κοινοτικής οδηγίας 2000/78/ΕΚ που απαγορεύει διακρίσεις λόγω ηλικίας κλπ στην απασχόληση και εργασία.

    Σημειώνεται ότι το Υπουργείο Εξωτερικών, εν μέσω οικονομικής κρίσης, και ενώ κάνει μύριες όσες διακρίσεις στα όρια υποχρεωτικής εξόδου από την εργασία λόγω ορίου ηλικίας (για άλλους στο 60 έτος που τους έδιωξαν και αμέσως μετά κατάργησαν τη διάταξη, στους διπλωματικούς μέχρι το 65ο και σε άλλους στο 67ο), τώρα φέρνει από τα γηροκομεία υπέργηρους συνταξιούχους Πρέσβεις 80 χρονών, για να τους ταϊζει με χρυσά κουτάλια από τα λεφτά του ελληνικού λαού.

    Στην προσφυγή, στην οποία επιτρέπεται και η τήρηση της εχεμύθειας ως προς το όνομα του καταγγέλλοντος, αφού θα κυνηγηθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή το κράτος που παραβιάζει το κοινοτικό δίκαιο και πέσει «καμπάνα» και παραπομπή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο (ενώ θα χάσουν τον ύπνο τους οι επαναδιοριζόμενοι μετά τη συνταξιοδότησή τους Πρέσβεις), έχουν δηλώσει συμμετοχή και υπάλληλοι τόσο του διπλωματικού κλάδου και λοιπών κλάδων του Υπουργείου Εξωτερικών και απλοί πολίτες που φυσικά και έχουν «έννομο συμφέρον» για να κάνουν την καταγγελία.

    Για δηλώσεις συμμετοχής στην υπογραφή του εντύπου της καταγγελίας, δηλώστε στο

    http://www.equal-rights-greece.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: